Skip to content

Fakakite mai haau a tau manatu hagaao ke he tau vagahau Pasifika i Aotearoa

Fakakite mai haau a tau manatu hagaao ke he tau vagahau Pasifika i Aotearoa

Leo Moana o Aotearoa – Kumikumiaga ke he Tau Vagahau Pasifika Ha Aotearoa- ko e ē laia e taute taha kumikumiaga pehē nai ke iloa e tau fakaaogaaga mo e tau manatu hagaao ia ke he tau vagahau Pasifika i Aotearoa. 

Tali mai he oti e taha kumikumiaga fakamakutu pehē nai he tau magaaho kua mole ki tua ke he tau vahagau Pasifika i Aotearoa, kua kitia ki ai kua tō hifo ki lalo e fakaaoaga he tau vagahau Pasifika i Aotearoa, mo e falu kua tō hifo lahi.  Kua talāga e kumikumiaga nai ke moua ai falu a fakatokatokaaga ke lagomatai atu e atihakeaga, levekiaga, mo e fakatumau ke moui  mo e tupu e fakaaogaaga he tau vagahau Pasifika i Aotearoa.

Kaeke ko e tama fuata a koe, matua, faiaoga po ke takitaki maaga po ke tagata ne manako lahi ke lagomatai ke fakatupu hake e tau vagahau Pasifika- manako lahi a mautolu ke fakakite mai haau a tau manatu.  Manako foki a mautolu ke he tau manatu mai he tau matakau kehekehe ki loto he maaga haau, tau pisinisi, tau la lotu kehekehe  mo e ha matakau ni ne gahua fakalataha mo e tau tagata Pasifika.

Fuafua ki ai liga 15 -20 e minute ke fakapuke mo e tali e tau huhū he kumikumiaga nai.

Finatu ke he ke tali e tau hūhū.

Kua fitā e kumikumiaga nai he fakamooli mai he matakau New Zealand Ethics Committee: NZEC21_26.

Tau Hūhū fa logona tumau

Ko e kumikumiaga fakamua a nai, Leo Moana o Aotearoa – Pacific Languages of Aotearoa Project, ke iloa ai e tau fakaaogaaga mo e tau manatu ke he hiva e vagahau Pasifika i Aotearoa- Te Gagana Tokelau, Vagahau Niue, Te Reo Māori Kuki ‘Āirani, Gagana Samoa, Lea Faka-Tonga, Te Gana Tuvalu, Vosa Vakaviti, Fäeag Rotuam mo e Te taetae ni Kiribati.

Tau matapatu kakano he kumikumiaga nai:

  • kumikumi e fakaaogaaga, mo e tau manatu hagaao ia ke he tau vagahau Pasifika i Aotearoa- ke lagomatai atu ke he atihakeaga, levekiaga mo e fakatumau e moui he tau vagahau nai i Aotearoa.
  • ke moua e tau maamaaga hagaao ia ke he tūaga he tau vagahau Pasifika i Aotearoa.

To taute ai e kumukumiaga nai ke he motu katoa pihia mo e tau fakatutalaaga (talanoa) mo e tau tagata mai he tau kautū Pasifika i Aotearoa (Tokelau, Niue, Cook Islands, Samoa, Tonga, Tuvalu, Fiji, Rotuma, mo Kiribati) ke iloa mai falu a maamaaga hokulo hagaao ia ke he fakaaogaaga mo e tau tokiofa ke he tau vagahau Pasifika i Aotearoa.

To fakaaoga ai e tau hokotaki ke:

  • kitia mo e fai maamaaga hagaao ia ke he tūaga he tau vagahau Pasifika i Aotearoa.
  • kitia mo e iloa e tau talahauaga tagata ke lalafi atu ke he tau mata numela kua fitā he moua hagaao ia ke he tau vagahau Pasifika i Aotearoa.
  • iloa e tau manako he tau maaga kehekehe po ke heigoa falu a gahua kua lata ke taute ke lagomatai aki e atihakeaga, levekiaga mo e fakatumau e moui he tau vagahau Pasifika i Aotearoa.

Ko e kumikumiaga nai taute ke moua mai falu a talahauaga he tau tagata Pasifika i Aotearoa (15 e tau moui ki luga) hagaao ia ke he fakaaogaaga he tau vagahau Pasifika i Aotearoa, mo e ha lautolu a tau manatu hagaao ia ke he vagahau Pasifika ha lautolu.  To fakaaoga e vagahau Palagi mo e hiva e vagahau Pasifika he kumikumiaga nai.

Iloa e mautolu ko e mena mahuiga lahi e tau vagahau ke he tau tagata Pasifika i Aotearoa.

Kaeke ko e tama fuata a koe, matua, faiaoga, takitaki maaga, po ke tagata po ke kua galo e haau a vagahau, tagata ne mitaki lahi e vagahau, po ke fai fakaakoaga ke he haau a vagahau he magaaho nai- manako lahi a mautolu ke fakapuke e koe e kumikumiaga nai.  Manako a mautolu ke iloa e haau a tau tala.

Manako a mautolu ke iloa mai ia koe e falu a mena ha mautolu ke taute ke kitia e malikiti hake he fakaaogaaga he tau vagahau Pasifika i Aotearoa, lagomatai atu e atihakeaga, levekiaga mo e fakatumau e moui he tau vagahau Pasifika i Aotearoa.  To fakaaoga e tau manatu haau ke talaga ai e tau fakailoaaga ke he fakatufono ke iloa ko e heigoa e tau mena ka taute ke tumau e tupuhake he tau vagahau Pasifika i Aotearoa.

Matutaki atu ke he Ministry of Pacific Peoples he [email protected]

Ko e kumikumiaga fakagalo a nai.  Kakano he mena ia nakai fai tagata, putoia ai foki e tau tagata kumikumi, ne iloa ko hai a koe.  To hūhū fakamua ke foaki mai haau a taliaaga to matutaki atu a koe ke tali e tau hūhū, ti kaeke ke tali e koe e tau ,hūhū kua pehē e mena ia kua talia tuai a koe.

To fakatumau e galo he tau hūhū haau. Ka oti e fakapuke e koe tau hūhū, to nakai maeke ia koe ke liuaki po ke hiki haau a tau tali.  Fakamolemole ua tuku ha mena hagaao kia koe ke he haau a tau tali.

Ko e tau tagata kumikumi ni ne maeke ke kitia mo e to moumou oti he hogofulu e tau i mua.